دریای خزر با ویژگی ها جغرافیایی ، وسعت، وجود منابع قابلتوجه نفت و گاز، برخورداری از انواع چشم اندازهای طبیعی و وجود تالابها و خلیجها و تنوع زیستی منخصربفرد، دلتاها و وجود انواع ماهیان اقتصادی و گونههای نادر همچون ماهیان خاویاری و فک خزر، یکی از منحصربهفردترین دریاچههای بسته جهان به حساب میآید. این دریا از اهمیت تاریخی، جغرافیایی، آب و هوایی، زیستمحیطی و بهویژه اقتصادی برای همه کشورهای پیرامون آن برخوردار است و در طول تاریخ در همواره نقش انکارناپذیری در تامین معیشت جوامع ساکن در پیرامون آن داشته است. اولین و مهمترین کارکرد تاریخی این دریا منابع آبزی مانند ماهیان، پرندگان مهاجر و انواع محصولات شیلاتی بوده است که جوامع ساکن همواره بهره مند هستند. علاوه بر این این دریا همواره به عنوان مهمترین مسیر تجارت و بازرگانی بوده است که امکان مراودات مختلف را برای کشورهای منطقه و همچنین سایر کشورها را فراهم می کند.
بررسی های متعدد نشان داده است که رفتار های هیدرولیکی دریای خزر غیرقابل پیش بینی و متغیر است. هر چند از گذشته های بسیار دور این دریا همواره نوسانات و فراز و فرودهایی را در بازه های زمانی مختلف شاهد و در واقع به صورت دوره ای در برخی از زمان ها پیشروی و پسروی داشته است، اما تغییرات اقلیمی، بویژه اثرات آن بر بیلان آب رودخانه های منتهی به این دریا بویژه رودخانه ولگا تاثیر گذاشته است. به همین دلیل بسیاری از صاحب نظران بر این باور هستند که نوسانات و پیشروی ها و پسروی های آب دریای خزر با توجه به تغییرات اقلیمی، لزوما از روندهای گذشته پیروی نمی کند و در حقیقت روندهای نوینی بر اقلیم منطقه حاکم شده است که این موضوع باعث می شود تا نتوان بر اساس روندهای گذشته تغییرات اقلیمی در حوزه های آبریز رودخانه های دریای خزر ، بویژه حوزه آبریز رودخانه ولگا، آینده اقلیم و میزان آورد آب آنها را پیش بینی کرد.
لذا در صورتی که تغییرات اقلیمی و به دنبال افزایش دمای حوزه های آبریز دریای خزر ادامه پیدا کند یا آب رودخانه های منتهی به دریای خزر برای سایر مقاصد منحرف شود، در این صورت چالش کاهش تراز آب دریای خزر می تواند به عنوان مهمترین چالش برای کشورهای در آینده منطقه مطرح گردد و آثار و پیامدهای فاجعه باری بر توسعه اقتصادی، اجتماعی و پایداری محیط زیستی برای کشورها از جمله ایران به همراه داشته باشد. این چالش ها را از ابعاد مختلف می توان مورد بررسی قرار داد.
مطالعه آماری نتایج مشاهدات سطح تراز آب دریای خزر از سال 1830 تاکنون نمایانگر وقوع سیکل کاملی از یک دوره نوسانی 65 ساله تا انتهای قرن بیستم است. بطوریکه از سال 1930 تا 1995 میلادی دریای خزر یک دوره پسروی و یک دوره پیشروی با دامنه نوسانی حدود 5.5 متر را تجربه کرده است. یعنی از سال 1930 تا 1978 سطح تراز آب دریای خزر به میزان سه متر افت کرد و از کد 25.5- متر به 28.5- متر رسید. سپس از سال 1978 تا 1995 میلادی سطح تراز آن به میزان 2.5 متر افزایش یافت. در این دوره به دلیل عدم رعایت حریم های دریای خزر، بویژه در دهه شصت شمار زیادی از تاسیسات و اماکن مسکونی به زیر آب رفت و خسارات بسیاری زیادی بر این سازه ها تحمیل شد، به گونه ای که برای جلوگیری از پیشروی آب دریا از اواحر دهه شصت منابع مالی زیادی از سوی دولت ( برای تاسیسات و زیر ساخت های دولتی) و بخش خصوصی برای حفاظت در برابر پیشروی آب دریای خزر هزینه شد. پس از سال ۱۹۹۵ ، روند کاهش تراز آب مجددا آغاز شد و این کاهش تا سال ۲۰۲۳ ادامه یافت .از سال ۲۰۰۶ ، این روند نزولی شدت بیشتری پیدا کرد و در مجموع، تراز آب حدود 2/ 2 متر کاهش پیدا کرد به طوری که در سال ۲۰۲۳ ، تراز آب به یکی از کمترین مقادیر خود در قرن اخیر رسید و در حدود 7/ 28 – متر قرار گرفت ( شکل 1). این کاهش ناشی از تغییر اقلیم، افزایش دما و تبخیر، تغییر در رژیم بادها که منجر به خروج بیشتر رطوبت از دریا می شود و کاهش ورودی آب رودخانه های منتهی به دریا بویژه رودخانه ولگا ( با آورد آب حدود 80 تا 85 به دریا) ، تغییر الگوهای بارش و تأثیرات انسانی ( سد ها و سازه های آبی در رودخانه های منتهی به دریا بویژه رودخانه ولگا) است. البته باید توجه کرد که کاهش تراز آب دریا و اثرات آن بر خط ساحلی بسته به عمق آب دریا و شیب سواحل در کشورهای همسایه یکسان نیست. با توجه به اینکه میانگین عمق بخش شمالی دریای خزر حدود 25 متر است، به همین دلیل پسروی آب دریا در کشورهای شمال دریای خزر مانند قزاقستان در مقایسه با کشورهای واقع در جنوب مانند ایران پسروی بسیار کمتری را تجربه خواهند کرد.
شکل 1. نوسانات آب دریای کاسپین و عقب نشینی خط ساحلی طی دوره 2020-1900
Source: Igor Medvedev et al (2020), Numerical modelling of the tides in the Caspian Sea acesse at: https://doi.org/10.5194/os-2019-88
برای مثال، کاهش سطح آب دریای کاسپین و سواحل در حال پسروی نیز تأثیر منفی بر بنادر و اسکله ها و همچنین ترانزیت و کشتیرانی به ویژه در امتداد سواحل قزاقستان و روسیه به عنوان دو «کشور بالادست» خواهد داشت. پهلوگیری کشتی ها در بنادر آکتائو، قوریق (کوریک) و آتیراو در قزاقستان و بنادر آستاراخان و ماخاچکالا در روسیه، انزلی ، بندر امیر آباد و… دشوار خواهد شد. کاهش تراز آب همچنین اکوسیستم و محیط زیست دریای کاسپین به ویژه در نواحی ساحلی را با چالش ها و تهدیدهایی مواجه میکند. در واقع، اگر قسمت شمالی کاسپین که آب های کم عمق آن که دارای جانوران غنی است خشک شود، این امر پیامدهای اکولوژیکی بزرگی خواهد داشت. همچنین میتواند مناطق حفاظت شده و تالابهایی مانند دلتای ولگا در روسیه و خلیج گرگان (بزرگترین خلیج دریای کاسپین) و تالاب میانکله و تالاب انزلی در سواحل جنوب شرقی و غربی ایران را تهدید کند. علاوه بر این، خشک شدن تالاب ها و پیشروی سواحل میتواند منجر به تولید گرد و غبار شود و آب و هوای کشورهای ساحلی را تحت تاثیر قرار دهد.
با پسروی خط ساحلی، زیرساختهایی مانند اسکلهها، موجشکنها، تأسیسات تصفیه آب و شبکههای فاضلاب و… به شدت آسیب خواهند دید و در صورت تداوم ممکن است برخی از زیر ساخت ها از حیز انتفاع خارج کردند. همچنین ممکن است بسیاری از زیرساخت ها در معرض فرسایش و قرارگیری بر روی خاکهای نامناسب قرار گیرند و نیازمند تقویت یا انتقال شوند.
البته در سال های اخیر کشورهایی که به شدت تحت تاثیر نوسانات آب قرار گرفته اند، به توسعه، طراحی ساخت بنادر انعطاف پذیر مانند بنادر شناور روی آورده اند. افزایش نوسانات سطح آب دریاها و سواحل، محدودیتهای زمین در مناطق ساحلی، و نیاز به توسعه زیرساختهای دریایی انعطافپذیر ناشی از تغییر اقلیم و نوسانات آب دریا سبب شده است که «بنادر شناور» بهعنوان یک گزینه راهبردی و نوین مورد توجه برخی از کشورها مانند کشورهای جنوب شرق آسیا قرار گیرند ( شکل 2). این سازهها به جای تکیه کامل بر زیرساختهای ثابت ساحلی، بر پایه پانتونها یا سازههای شناور طراحی میشوند و قابلیت جابهجایی و تنظیم ارتفاع دارند. بنادر شناور بهعنوان یک راهکار مدرن، مقرونبهصرفه و سازگار با تغییرات محیط زیستی و نوسانات آب ، میتوانند بخش مهمی از نیازهای دریایی و ساحلی کشور در سواحل شمالی را پوشش دهند. این سازهها بهویژه در شرایطی که نوسانات آب دریای کاسپین، کمبود زمین ساحلی، یا نیاز به ساخت سریع وجود دارد، عملکرد موفقی دارند و میتوانند مکمل بنادر سنتی باشند.
شکل 2.مطالعات امکان سنجی بندر شناوری Chittagong در بنگلادش
https://www.rrradvice.nl/feasibility-study-for-a-floating-port-on-the-seashore-of-chittagong-banglades
فرزام پوراصغر سنگاچین
کارشناس کمیسیون استاندارد، محیط زیست، توسعه پایدار و آب
